การเรียนรู้ด้วยตนเองเพื่อการเรียนรู้ตลอดชีวิต

กระบวนการที่สำคัญของการปฏิรูปการศึกษา ได้แก่ การปฏิรูปการสอนและการปฏิรูปการเรียนรู้ อาจกล่าวได้ว่า เมื่อดำเนินการปฏิรูปการสอนเรามุ่งหมายให้เกิดความเปลี่ยนแปลงที่ตัวครู ซึ่งกระทรวงศึกษาธิการได้ดำเนินงานมาตลอดในปี 2549 เราได้เน้นการสอนที่ดี ๆ มากมายในหลายสถานศึกษา ส่วนการปฏิรูปการเรียนรู้ เป็นเรื่องที่มุ่งจะให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่ตัวผู้เรียนเป็นสำคัญ
โดยที่การเรียนรู้ เป็นกระบวนการภายในตัวของคนแต่ละคน เวลากล่าวถึงการเรียนรู้จึงมีความเป็นนามธรรมสูง เพราะเรามองไม่เห็น จับต้องการเรียนรู้ของคนได้ยาก แต่กระนั้นก็ยังมีร่องรอยของการเรียนรู้ของคนให้เราได้ติดตาม ได้เรียนรู้ว่าคนแต่ละคนมีวิธีการที่จะเรียนรู้ได้อย่างไร หากกล่าวคร่าว ๆ มนุษย์แต่ละคนมีวิธีการเรียนรู้ที่หลากหลาย เช่น เรียนรู้โดยการเลียนแบบ เรียนรู้จากการลองผิดลองถูก เรียนรู้จากการคิดแบบต่าง ๆ เรียนรู้ในสิ่งที่คนอื่นได้เรียนรู้ไว้แล้วจึงไปเรียนรู้ตาม หรือแม้แต่เรียนรู้จากการสังเกต การดู การฟัง การอ่าน

การเรียนรู้อาจแบ่งได้ 3 ลักษณะ คือ การเรียนรู้อย่างเป็นระบบ มีครูสอน มีหลักสูตร มีแนวทาง มีวิธีการกำหนดชัดเจน ซึ่งอาจเรียกได้ว่าเป็นการเรียนรู้จาก การศึกษาในระบบ ในขณะเดียวกันระบบของการศึกษาอีกลักษณะหนึ่งก็จัดให้ยืดหยุ่น ปรับกฎเกณฑ์ กติกาให้ลดหย่อนลงตามสภาพของผู้เรียน เราก็เรียกว่าเป็นการเรียนรู้จาก การศึกษานอกระบบ และส่วนสุดท้าย แต่เป็นกระบวนการต่อเนื่องตลอดชีวิตก็คือ การเรียนรู้ที่มีความหลากหลายมาก อาจจะรู้ตัวหรือไม่รู้ตัวจะตั้งใจหรือไม่ก็ได้ ซึ่งเรียกว่าเป็นการเรียนรู้จาก Informal-education ที่เรามาแปลว่าเป็น การศึกษาตามอัธยาศัย

จริง ๆ แล้วไม่อัธยาศัย คือ ไม่ได้ตามใจฉันว่าจะเรียนหรือไม่ อย่างไร แต่มันหมายถึงการเรียนรู้ที่มีรูปแบบหลากหลาย และไม่เป็นระบบ เป็นทางการอะไร แต่การเรียนรู้ทั้งหมดล้วนเป็นกระบวนการภายในตัวบุคคล การเรียนรู้จากการศึกษาในระบบก็ดี การศึกษานอกระบบก็ดี ผู้เรียนจะมีครูคอยกำกับคอยจัดให้เกิดการเรียนรู้ ซึ่งเหมาะกับเด็กหรือเยาวชนที่มีวุฒิภาวะระดับหนึ่งที่ยังรับผิดชอบตนเองไม่ได้มากนักหรือไม่ได้เลย จึงต้องมีครูคอยกำกับ แต่ถ้าเราพิจารณาดูผู้ใหญ่ซึ่งส่วนใหญ่มีวุฒิภาวะ รู้จักผิดชอบชั่วดี รู้ว่าตนจะต้องทำหรือไม่ทำอะไร เราจะเห็นได้ว่าผู้ใหญ่สามารถรับผิดชอบการเรียนรู้ของตนเองได้ ไม่ว่าใครก็ตาม จะอยู่ในเมืองหรือชนบท หรือยากดีมีจนอย่างไร ถ้ามีความตั้งใจที่จะเรียนรู้เขาก็จะเรียนรู้ได้ดี การมีคนรับผิดชอบการเรียนรู้ด้วยตนเองนั้นเป็นเรื่องสำคัญของการปฏิรูปการเรียนรู้ เพราะเขาจะบอกได้ว่าการเรียนรู้ของเขามีความหมาย มีเหตุผล บอกได้ว่าจะเรียนไปเพื่ออะไร เพราะเหตุผลใด และเขาจะใช้ประโยชน์จากการเรียนรู้นั้นได้อย่างไร

โลกในยุคปัจจุบัน ความก้าวหน้าของวิทยาศาสตร์และเทค โนโลยีเติบโตอย่างรวดเร็วมาก ความรู้เกิดขึ้นได้มากมาย และมิติของพื้นที่และเวลาไม่ใช่อุปสรรคของการเรียนรู้ แต่ด้วยเป็นความสามารถในการเรียนรู้ต่างหากที่กลายเป็นอุปสรรคของการเข้าถึงความรู้ของบุคคล ปัจจุบันใครรู้ได้เร็วกว่า มากกว่าก็ใช้ประโยชน์จากความรู้ได้ก่อน ฉะนั้น หากจะรอให้มีการเปลี่ยนแปลงหลักสูตร ปรับเปลี่ยนวิชาต่าง ๆ เพื่อจะสอนกันอย่างเป็นเรื่องเป็นราว อาจจะช้าไปหรือไม่ทันเวลา ดังนั้นสิ่งที่เราควรจะได้ทำก็คือ การสร้างเสริมความสามารถการเรียนรู้ของบุคคลให้เข้มแข็งขึ้น

มีนักการศึกษาทั้งในประเทศและต่างประเทศจำนวนมากที่ให้ความสนใจกับการเรียนรู้ของบุคคล เรียกว่า Self-Directed-Learning ซึ่งมีผู้แปลว่า การเรียนรู้ โดยการนำตนเอง จริง ๆ ก็คือ ผู้เรียนจะต้องควบคุมตนเองให้เรียนรู้ได้ไม่ว่าจะเรียนจากการศึกษาในรูปแบบใด ๆ ผู้เรียนจึงต้องมีวินัย มีความรับผิดชอบต่อตนเองในการเรียนรู้ ถ้าการปฏิรูปการเรียนรู้ช่วยให้ผู้เรียนมีกลไกการเรียนรู้ด้วยตนเองก็จะทำให้การเรียนมีประสิทธิภาพมากขึ้น มีความหมายมากขึ้น

คนที่จะเรียนรู้ด้วยตนเอง ควรจะมีคุณลักษณะที่สำคัญ ๆ คือ

1. ต้องยอมรับตนเอง หรือเคารพตนเอง รู้ว่าตนต้องการอะไร มีความสามารถอะไร อย่างไร คือ ต้องมีทัศนคติเชิงบวกต่อตนเอง แบบเธอเก่งฉันก็เก่ง ไม่ใช่เธอแย่ฉันเก่ง หรือเธอเก่งฉันแย่ โดยสรุปคือต้องมั่นใจในตนเองว่าสามารถเรียนรู้ได้

2. ต้องมีแผนการเรียนเฉพาะของตนเอง คือ มีเป้าหมาย
มีวิธีการ มีลำดับขั้นตอนของการเรียนรู้ เรียกว่ามีแผนที่เดินทางของตนเอง

3. ต้องมีแรงจูงใจให้เรียนรู้ ไม่ใช่เรียนเพราะถูกบังคับหรือเรียน เพราะมีรางวัลล่อใจ เพราะจะทำให้ไม่ได้เรียนรู้อะไรเลย

4. ต้องมีความพอใจใฝ่เรียนรู้ หรือกระหายใคร่เรียนรู้อยู่เสมอ ยิ่งเรียน ยิ่งสนุก และ 5. ต้องเป็นตัวของตัวเอง คือ กำหนดได้ว่าตนเองจะทำอะไร เพื่ออะไร มีมาตรฐานระดับใด ประเมินตนเองอยู่เสมอ ๆ ว่าเรียนรู้แล้วก้าวหน้าไปถึงไหน

การทำความเข้าใจเรื่องการเรียนรู้ด้วยตนเอง มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการพัฒนาตนเองของบุคคล เป็นเรื่องที่นักการศึกษาจะต้องให้ความสนใจและพัฒนาให้เกิดผลเป็นรูปธรรมที่ผู้เรียนจะได้มีทักษะใน การเรียนรู้ด้วยตัวของเขาเอง ซึ่งจะเป็นเครื่องมือสำคัญของการเรียนรู้และเป็นการปฏิรูปการศึกษาที่เห็นความเปลี่ยนแปลงที่ตัวผู้เรียนโดยตรง

การเรียนรู้ตลอดชีวิตจะขับเคลื่อนไปได้ หัวใจสำคัญอยู่ที่ความ สามารถในการเรียนรู้ของบุคคล และบรรยากาศหรือสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการเรียนรู้ ซึ่งจะต้องส่งเสริมให้เกิดขึ้นพร้อมกันอย่างเป็นระบบ จึงจะเกิดสังคมแห่งการเรียนรู้ที่ส่งเสริมให้เกิดการเรียนรู้ตลอดชีวิตสมตามเจตนารมณ์ของพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ